Environmental artist - Gyongy Laky

Mijn kunst is een schreeuw om aandacht voor alles waar ik me zorgen om maak

Een dollarteken is een krachtig symbool. Een dollarteken van ruim 1,5 meter hoog, gemaakt van verbrand hout is een indrukwekkend statement. De Amerikaanse environmental artist, Gyongy Laky, maakt kunstwerken van natuurlijke materialen. “Ik houd van mijn computer en wil niet terug naar de tijd dat mensen in de natuur leefden en kleding maakten van bladeren, no way. Maar bewustwording ten aanzien van onze verslindende levenswijze, vind ik belangrijk en dat probeer ik over te brengen met het sterkste wapen dat ik heb; mijn kunst.”

Grootheid
De van oorsprong Hongaarse Gyongy (64) heeft carrière waar je u tegen zegt achter de rug met talrijke exposities in binnen en buitenland. Daarnaast doceerde ze bijna 30 jaar kunst aan de prestigieuze universiteit van Californië, is er een lijst van musea die haar werk in hun permanente collectie hebben opgenomen, staat haar werk in verschillende kunstboeken en maakte ze onlangs nog kunst in opdracht van The New York Times Magazine. Nu ze met pensioen is aan de universiteit is ze non-stop in haar studio in San Francisco te vinden waar ze met volledige toewijding werkt aan haar environmental art.

Toch is ze niet te beroerd even tijd te maken voor een Skype-gesprek met Salt.
Aan de koffie (Gyongy, 10:43) en aan de avondthee (ik, 19:43) beginnen we ons gesprek met 9 uur tijdsverschil. Met haar typisch Amerikaanse manier van praten en de hartelijkheid en eerlijkheid waarmee ze me te woord staat, houdt ze me ruim 1 uur zoet.

Groene herinneringen
Zo rooskleurig als Gyongy’s carrière, was haar kindertijd niet. In de tweede wereldoorlog vluchtte ze met haar familie naar Amerika. Toch heeft ze geen nare herinneringen aan die tijd overgehouden. “Ik weet nog maar weinig van onze vlucht naar Amerika, de enige herinneringen van die reis zijn van het landschap en ook weet ik nog precies hoe de boom eruitzag waar we onder uitgerust hebben in Wenen. Van mijn tijd in Hongarije zie ik alleen een paar losse flarden van onze wijngaard vlakbij Boedapest voor me. Ik herinner me gras, zand, druiventrossen en bomen. Het huis dat erbij hoorde kan ik me niet meer voor de geest halen. Al mijn vroege herinneringen hebben eigenlijk te maken met de natuur”, zegt de kunstenares verrast. “Blijkbaar was die connectie toen al heel sterk.”

Snoeihout
Aan de universiteit van Davis, waar ze in de 1967 haar kunststudie begon werd deze band alleen nog maar sterker. Daar realiseerde ze zich steeds meer, onder invloed van de hippie vibe die op dat moment heel Amerika in zijn ban had, hoe kostbaar de aarde eigenlijk is. “Ik zag dat de tuinmannen op de campus de bomen snoeiden. Na het snoeien werd de enorme stapel hout verbrand. Ik kon mijn ogen niet geloven, dat dit kostbare materiaal in vlammen opging.” Vanaf die dag maakt ze kunst van natuurlijk materiaal. “Ik verzamelde de takjes, bond ze bijeen met een stuk touw en droeg het bundeltje op mijn rug naar huis.”

Ook al gebruikt ze nu ook andere natuurlijke materialen toch blijft snoeihout een terugkerend ingrediënt in haar kunst. “Het een soort tweede natuur voor me geworden om de twijgen te verzamelen als er in de stad gesnoeid wordt. Maar tegenwoordig gebruik ik ook andere natuurlijke materialen zoals karton en touw. Ik wil dat de natuur een deel is van wat ik doe en denk.”

Taalgek
En die combinatie van menselijkheid en natuur zie je terug in haar kunst. De taalgekke Gyongy maakt hoofdzakelijk woorden, symbolen en tekens. Kenmerkend is het terugkomende contrast tussen de strakke, geometrische vorm en de chaotische binnenkant. “De buitenvorm staat voor de menselijke ‘perfectie’ die we nastreven terwijl de chaotische binnenkant de natuur vertegenwoordigt.” Van te voren heeft Gyongy het kunstwerk en zijn boodschap precies voor ogen, terwijl de materiaalkeuze pas later komt. “Ik had al een mal voor het dollarteken toen ik nog op zoek was naar een passende bouwstof. Amerika verspilt geld aan vreselijke dingen als oorlog in Irak, dat volgens mij 2,5 biljoen dollar per week kost. Dat is een belachelijk bedrag als je in je achterhoofd houdt dat er alleen in Amerika al gigantische problemen heeft met scholing, armoede en overstromingen. Het voelt voor mij gewoon alsof Bush het geld rechtstreeks weggooit, verbrandt. Zo kwam ik op het idee om het teken van verbrand hout te maken.”

De mensheid is briljant
Haar kunst is dan ook een schreeuw om aandacht voor alles waar ze zich zorgen om maakt in de wereld. “Natuurlijk wil ik dat mijn kunst de kijker visueel trekt met mooie, interessante of aantrekkelijke vormen. Maar ik vind het minstens even belangrijk dat elk symbool een statement uitstraalt. Ik hoop dat mensen dit oppikken en ze aan het denken zet. Waarschijnlijk denken ze niet precies hetzelfde als ik bij het dollarteken. Maar ze kunnen nadenken over geld in vele betekenissen; hoe we het uitgaven, wat we er allemaal mee kunnen bereiken enzovoort. Ik heb het gevoel dat ik hoe dan ook een discussie op gang breng.” Ondanks haar sterke band met de natuur en haar weerzin tegen de vernietiging van de aarde, woont ze midden in de bruisende metropool San Francisco. “San Francisco is een prachtige stad en vanuit mijn studio kijk ik zelfs uit over water. Ik vind de mensheid briljant, intelligent, ingenieus en inventief, ik hou ervan dat we zo zijn. Ik hou van mijn computer. Maar aan de andere slaat ons materialisme door. We zijn zo slim, zo intelligent, zo vaardig en creatief. Deze gaven moeten we slimmer kunnen gebruiken. Daarom gaat het in mijn werk juist om een combinatie tussen een connectie met de natuur en een connectie met menselijke vooruitgang.”

Afvalprobleem
Op dit moment leven we volgens Gyongy te veel langs elkaar heen en denken alleen aan het met haar dollarteken behandelde thema; winst, geld. Een van de grootste ergernissen van de kunstenares is het uit de hand gelopen afvalprobleem. “De oermensen moeten ooit zijn begonnen met het produceren van afval, maar dat afval was nog niet belastend voor de natuur en werd weer terug genomen door de aarde. Daar zijn we nu zo ver vandaan, ons afval is zo schadelijk. Als ik bijvoorbeeld mijn computer weggooi, is er een grote kans dat het apparaat in een klein dorp in China terechtkomt, waar mensen onder erbarmelijke omstandigheden de bruikbare onderdelen eruit moeten peuteren. Die mensen worden er ziek van en hun water raakt vervuild. Nu is dat nog geen probleem voor mij, voor mij verandert er niets. Maar uiteindelijk wordt het wel ons probleem, negeren heeft dus geen zin. Uiteindelijk is het lot van die zieke persoon in China op een bepaalde manier verbonden met je leven, you should care.”

Goede kunst blijft bestaan
Met het toepassen van de Lifecycle theorie laat Gyongy zien dat het ook anders kan. Deze denkwijze gaat ervan uit dat we artikelen niet maken/designen om uiteindelijk weg te gooien, maar om altijd te laten bestaan. Misschien niet in de oorspronkelijke vorm, maar als recycle-product; zoals compost. “Het is een belangrijke denkwijze omdat het de houding van mensen verandert. Een goed kunstwerk is er een perfect voorbeeld van. Als mensen kunst mooi vinden en waarderen dan zorgen ze er namelijk goed voor. Uiteindelijk geven ze het door aan hun kinderen, kleinkinderen of aan een museum of school.” Een goed kunstwerk kan in potentie daarom altijd blijven bestaan. “Maar, mochten ze toch ooit genoeg krijgen van mijn kunst, wat ik me natuurlijk niet kan voorstellen, dan neemt de aarde mijn natuurlijke kunst weer terug”, zegt ze lachend.

Inspiratie reizen
Wereldburger Gyongy heeft dit besef voor een groot deel aan haar talrijke reizen te danken. “Als ik op reis ben ervaar ik de omgeving heel intens. Een van de mooiste ervaringen was de periode waarin ik bij een hikinggroep zat. We gingen vijftien jaar lang elk jaar naar de bergen om te hiken. We maakten enorme wandelingen zonder dat we ook maar één ander levend wezen tegenkwamen. Ik hield van de rust en de pure omgeving. Reizen maakt je bewust van de parel die de aarde is en hoe we die met z’n allen langzaam kapot maken. Ik ben me tijdens mijn reizen gaan realiseren dat alles met elkaar in verbinding staat en dat we veel van andere landen kunnen leren. In sommige Derde Wereld landen zoals India, zijn mensen zich bijvoorbeeld meer bewust van de waarde van het leven en de natuur. Maar toch zijn er heel veel Amerikanen die jammer genoeg nooit buiten de grenzen van de USA komen. Niet omdat ze geen geld hebben, maar omdat hun wereld daar gewoon ophoudt te bestaan. Ze hebben geen idee hoe bevoorrecht ze zijn.”

Verandering
Toch ziet Gyongy de toekomst van Amerika niet somber in. “Ik ben een pessimist en optimist tegelijk. De afgelopen jaren is de mentaliteit in Amerika al voor een groot deel veranderd. Bush heeft de bevolking altijd voorgehouden dat het broeikaseffect en de opwarming van de aarde los staat van ons consumptiegedrag. Hoe grappig dit voor ons ook klinkt, de meeste Amerikanen geloofden het. Mede door 'An Inconvenient Truth' van Al Gore is deze houding eindelijk langzaam aan het veranderen. Op het moment slaat het zelfs een beetje door naar de andere kant, het woord groen is een enorme hype. Er zijn groene bedrijven, banken, scholen, winkels en meubels. Zelfs het oliebedrijf Exxon zendt reclamespotjes uit waarin ze vertellen hoe groen ze wel niet zijn. Nou ik weet zeker dat ze niet zo groen zijn als ik zou willen! Maar het maakt mensen hoe dan ook bewuster. Een paar jaar geleden had niemand het nog over het beschermen van de natuur en nu wordt het van de daken geschreeuwd. Ook al zijn het twee uitersten en betekent het schreeuwen niet meteen verandering, toch is het een positieve stap in het bewustwordingsproces.”