Voorkom onderkoeling en bevriezing

Klappertanden, steenkoude vingers en tenen, duizeligheid, honger en dorst. Je denkt dat je 'gewoon' moe bent, maar vaak zijn het de symptomen die duiden op onderkoeling of bevriezing. Wat is het, hoe herken je de symptomen en wat moet je doen?

Je hoeft geen K2 te beklimmen om toch met bevriezingsverschijnselen te maken te krijgen. Behalve bergbeklimmers. Onder bepaalde omstandigheden kan het zelfs tot levensbedreigende situaties leiden. Een paar tips waarmee jij je ledematen warm houdt.


ONDERKOELING (HYPOTHERMIE)

Wat
Hypothermie is de grootste vijand van iedere outdoorsporter. Het komt meestal op een onverwacht moment en het kan zeer grote gevolgen hebben voor je verdere functioneren en je veiligheid. Hypothermie wordt onderverdeeld in chronische en acute hypothermie.

Hoe
Chronische hypothermie
Chronische hypothermie ontstaat door het langzaam afkoelen van je lichaam. Dit gebeurt bijvoorbeeld als je stilzit in de stoeltjeslift of tijdens een lange en koude mountainbike tocht. Hierbij spelen verdamping en de ‘windchill’ factor een grote rol. Verdamping ontstaat door te weinig isolatie van je lichaam waardoor lichaamswarmte kan ontsnappen. Dit wordt erger als het afkoelende lichaam wordt blootgesteld aan harde wind, waardoor ook je gevoelstemperatuur nog eens daalt. Vaak is een ‘slechte’ (lees verkeerde) uitrusting, bijvoorbeeld een niet ademend regenjack of een natte snowboard outfit, hier schuldig aan. Ook kan het zijn dat je slecht voorbereid op pad bent gegaan en domweg te weinig kleding aan hebt getrokken.

Acute hypothermie
Bij acute hypothermie koelt je lichaam binnen enkele minuten af. Acute hypothermie komt dan ook alleen voor als je ongewild te water
bent geraakt of onder een lawine terecht bent
gekomen.

Gevolgen
Bij onderkoeling worden je ledematen stijf, waardoor je je steeds moeilijker kunt bewegen. Met toenemende vermoeidheid, uitputting en coördinatieverlies en dus vaak valpartijen als gevolg. Als je zwaar onderkoelt bent, ben je te uitgeput om nog zelfstandig te kunnen bewegen, te denken of te eten. Komt je lichaamstemperatuur onder de 32,2 graden, dan is er zelfs sprake van een levensbedreigende situatie. Te snelle opwarming kan er dan zelfs toe leiden dat je in een shocktoestand terechtkomt. In dit geval kan een foute behandeling ertoe leiden dat het hart ermee stopt.

Herkenning
Het is belangrijk dat je hypothermie snel herkent. De eerste tekenen van chronische onderkoeling zijn rillen, moeite met spreken, klappertanden en coördinatieverlies. De symptomen zijn bij slachtoffers die uit het water of onder de sneeuw vandaan komen, uiteraard makkelijker te herkennen. Zij zijn vaak al niet meer in staat om zelfstandig te functioneren.

Behandeling
Lichte vormen van onderkoeling kun je zelf makkelijk behandelen. Wat je ook aan het doen bent, op de eerste plaats moet je zien te voorkomen dat er nog meer warmte verloren gaat. Een paar minuten hardlopen is hiervoor een uiterst effectieve manier. Daarnaast geven warm eten en drinken het lichaam energie om weer snel op de juiste temperatuur te komen. Helpt dit niet? Stop dan met wat je aan het doen bent en ga zo snel mogelijk naar een warme en beschutte plek. Trek indien nodig je vochtige of natte kleren uit en warm jezelf op aan een hittebron. Dit kan een kachel, douche of kampvuur zijn maar ook een warme autoblower werkt goed. Is je lichaam al ernstig onderkoeld, dan is het belangrijk om langzaam op te warmen. Het plotseling verwarmen van een onderkoeld lichaam kan een metabolische shock geven. Doordat het lichaam de doorbloeding van de ledematen stop zet om de vitale organen van warm bloed te blijven voorzien, hoopt zich een grote hoeveelheid afvalstoffen op. Als deze hoeveelheid afvalstoffen zich plotseling richting het hart begeven, dan verzuurt het hart als het ware. Daarbij kan het afgekoelde bloed uit de ledematen voor een after-drop zorgen.

De beste manier van opwarmen is dus langzaam: wikkel het slachtoffer in een (isolatie)deken of slaapzak, eventueel met iemand erbij die met zijn lichaamstemperatuur verder afkoeling voorkomt. Opwarming bij ernstige onderkoeling is alleen mogelijk in het ziekenhuis. Het slachtoffer moet dan ook zo snel mogelijk worden geëvacueerd.


BEVRIEZING (FROSTBITE)

Wat
Je huid bevriest als de huidtemperatuur onder de –4°C daalt. Het gevaarlijke van frostbite is dat het bevroren lichaamsdeel niet per se pijn hoeft te doen. Bevriezing kan dus ook voorkomen als de rest van het lichaam nog wel warm is. Meestal ontdek je een bevriezing pas als je weer in een warme ruimte komt en het bevroren lichaamsdeel door opwarming pijn gaat doen.

Hoe
Bevriezingen komen vooral voor als je uitgedroogd, onderkoeld of gewond bent. De kans op bevriezing is uiteraard het grootst op grote hoogte met temperaturen onder het vriespunt. Boarders, schaatsers, hikers en uiteraard bergbeklimmers vormen de grootste risicogroep. Maar ook mountainbikers lopen gevaar, zelfs in Nederland. Te strakke kleding (schoenen, handschoenen), natte kleding, verkeerde kleding (te dun) of geen kleding (muts) kunnen makkelijk bevriezingen tot gevolg hebben. Dit komt omdat bepaalde lichaamsdelen bij veel sporten weinig (vingers, tenen) of zelfs helemaal niet (neus, oren, kin) bewegen.

Gevolgen
Bij lichte bevriezingen is er na het ontdooien van de huid niets aan de hand. De onderliggende huid is namelijk niet beschadigd. Bij ernstige bevriezingen is het onderliggende weefsel wel beschadigd.
De huid kan na verloop van tijd loslaten en er
kunnen blaren ontstaan.

Herkenning
Bij oppervlakkige bevriezingen is de huid wit gekleurd en voelt het lichaamsdeel licht stijf. Bij ernstige bevriezingen is ook het onderliggende weefsel beschadigd. Het bevroren lichaamsdeel wordt moeilijk beweegbaar en zwart.

Behandeling
Als je een bevriezing constateert doe je er goed aan om een warme plek op te zoeken. Lichte bevriezingen kun je behandelen door je handen of voeten te wikkelen in bijvoorbeeld een voorverwarmde handdoek (handdoek even op de verwarming leggen). Ga in ieder geval niet wrijven! Je beschadigt dan het huidweefsel. Bij ernstige bevriezingen stop je je handen of voeten in een warm bad van max. 43°C. Dit is zeer pijnlijk (pijnstillers slikken mag!). Blijf net zolang in het bad tot je huid weer roze is. Eventuele losgeraakte huid niet verwijderen. Binnen drie maanden zullen deze vellen vanzelf verdwijnen. Maak ook eventuele blaren niet open. Het beste is om blaren te laten behandelen door een arts. Bij ernstige bevriezingen kleurt de huid zwart. De laatste jaren komt men terug van het weghalen van zwart gekleurde huidsdelen omdat bevriezingswonden veelal heel goed vanzelf genezen, al duurt dit zeker een half jaar. Het is verstandig om bij een ernstige vorm van bevriezing altijd een arts te raadplegen. Als je na herstel voor het eerst weer buiten komt, voorkom dan dat het genezen lichaamsdeel opnieuw bevriest!


VOORKOMEN
Behalve goed ademdende en/of waterafstotende kleding is goed eten en drinken minstens net zo belangrijk om niet met het bovenstaande te maken te krijgen. Een hele dag schaatsen of fietsen bij temperaturen ver onder het vriespunt vreet ontzettend veel energie van je lichaam. Eet en drink daarom voldoende voordat je op pad gaat, maar tijdens het sporten blijft dit van belang. Want na twee uur sporten heb je al zo’n 90 gram koolhydraten (zes onbelegde bruine boterhammen!) verbrand en zo'n anderhalf tot twee liter vocht verloren.